THE MASTER

The Master is zo'n film die je net zo lang blijft achtervolgen tot je 'm nog een keer gaat kijken. Met dank aan de magistrale hoofdrol van Joaquin Phoenix.

Wát een indruk maakte Magnolia destijds op mij, die doorbraakfilm van Paul Thomas Anderson, en een van de meest gewaardeerde films van de jaren 90. Lange tijd stond Magnolia dan ook hoog in mijn lijstje van favoriete films en spoelde ik in gedachten de slotscène steeds opnieuw terug. Inmiddels is het alweer jaren geleden dat ik de film voor het laatst zag; is mijn smaak geëvolueerd, zoals dat gaat.

Toch ben ik nooit een uitgesproken liefhebber geweest van het werk van "PTA", zoals men de regisseur wel liefkozend noemt. Boogie Nights vond ik solide maar niet erg interessant. Punch Drunk Love vond ik niet geslaagd, Hard Eight heb ik niet eens afgekeken. (Zou ik toch nog eens moeten doen trouwens.) De premisse en cast van There Will Be Blood, in 2007 Andersons eerste film sinds het geflopte Punch Drunk Love, klonken me echter weer uitermate aantrekkelijk in de oren. Op de dag van de Nederlandse première zat ik in het filmtheater, een en al verwachting en hoop. Maar ik vond er, op de eerste scene na, weer niet veel aan.

En toen kwam The Master. Ditmaal verliet ik de filmzaal lyrisch noch teleurgesteld. Het was een goede film, zoveel wist ik, maar ik had ook wel wat aan te merken. Verward vroeg ik een vriend: Waar gaat het eigenlijk over? Hij zei: Over het getraumatiseerde Amerika na de mokerslag van de Tweede Wereldoorlog. Later las ik de recensie van Dana Linssen in de Filmkrant. Ook Linssen schrijft:
Misschien zou je kunnen zeggen dat The Master een portret van de generatie van zijn vader is, gedrild in de Tweede Wereldoorlog, en verweesd weer teruggekeerd in de burgermaatschappij. Er was niemand meer om te zeggen wat ze moesten doen. En Freddie Quell is hun oerbeeld: getraind in overleven, maar niet in leven.

Freddie Quell, dat is de hoofdpersoon uit The Master. Quell is een en al driften: een getraumatiseerde veteraan, een alcoholist, een seksverslaafde. Na WOII ontmoet Quell een man die evenzeer zijn tegenpool als zijn tweeling is: sekteleider Lancaster Dodd. Linssen schrijft over hun relatie:
The Master is cinema teruggebracht tot zijn meest naakte dramatische essentie: een machtsstrijd tussen protagonist en antagonist, tussen de held van een verhaal, en zijn tegenspeler/strever. Of misschien is het beter om te zeggen dat The Master een clash tussen oerkrachten is. Tussen twee personages die vanaf hun eerste ontmoeting tot elkaar worden aangetrokken, nog voordat en zonder dat ze zelf weten waarom. Als in een destructieve liefdesgeschiedenis. Ze zijn bijna Dr. Jekyll en Mr. Hyde, behalve dat ze allebei Mr. Hyde zijn die zo graag Dr. Jekyll wil zijn. En dat ze dat zonder de ander niet kunnen worden.


Joaquin Phoenix als Freddie Quell

The Master is een weerbarstige film, dat staat buiten kijf. Een film ook die niet gelijk alles prijsgeeft. Een film om vaker te zien dus. Ik merk dat The Master door mijn hoofd blijft spoken: die kop van Quell, zo magistraal neergezet door acteur Joaquin Phoenix, de terugkerende beelden van een kolkende zee, de vraag die Anderson oproept over wat er diep in onze psyche verscholen ligt. Ik moet de film gewoon nog eens zien, bedenk ik me. Gerhard Busch blijkt het met me eens. Op Cinema.nl schrijft hij:
The Master (voelt) niet altijd als een geheel, maar als een verzameling briljante scènes,(-). Maar dat zeg ik nu, nadat ik de film nog maar een keer heb gezien. Misschien zie ik pas na de tweede of derde keer hoe mooi alles in elkaar past, en zal ook ik dan mijn hoofd buigen voor The Master.

Minstens zo slim is Floortje Smit. Zij schrijft in de Volkskrant:
Anderson wil oprecht de menselijke conditie onderzoeken en eist dat de kijker met hem meedenkt. Dat is voor hem de essentie, belangrijker dan het publiek te plezieren met vastomlijnde kaders en entertainment. Dat hij daar dit soort budgetten voor krijgt, is een wonder. Dat hij die ambitie durft na te jagen, is een geschenk.

Lees de recensie van Dana Linssen op de site van de Filmkrant
Lees de recensie van Gerhard Busch op Cinema.nl
Lees de recensie van Floortje Smit op de site van de Volkskrant 

Bovenstaand stuk schreef ik voor mijn blog Tip van Basje op de website van Filmtheater De Fabriek in Zaandam. The Master zal daar in april te zien zijn. Meer informatie over De Fabriek vind je hier.

DJANGO UNCHAINED

In mijn blog voor Filmtheater De Fabriek, mijn Tip van Basje, heb ik het één en ander te zeggen over Quentin Tarantino's Django Unchained. Dat dat één en ander positief is, verraadt de titel van het blog al.

Veel Amerikanen vinden de slavernij nog een te gevoelig onderwerp om in een zwartkomisch Tarantino-jasje te passen. Ze hebben misschien een punt. Gelukkig zijn we hier in Europa al aan de beurt geweest met Inglourious Basterds en kunnen we nu schuldgevoelvrij van Django Unchained genieten, een film die vooral zo lekker is omdat-ie met zulk overduidelijk plezier gemaakt is. 

Lees de Tip van Basje hier.

GROUNDHOG DAY

Aanstaande maandag worden we naar het allerdiepste puntje van onze winterdepressie getrokken, dan is het namelijk weer "blue monday", de meest deprimerende dag van het jaar. Filmtheater De Fabriek biedt tegenwicht in de vorm van een van de meest klassieke onder de Amerikaanse komedies: Groundhog Day. Aan mij de eer om de film in te komen leiden. Bijvoorbeeld door een parallel met Franz Kafka te trekken...

Nieuwsgierig? De voorstelling is op maandag 21 januari, om 20.15. Meer informatie over De Fabriek vind je hier.

SLEEPING BEAUTY (3)

 

 








Sleeping beauty heeft een naam, Lucy heet ze. Lucy vult de uren dat ze niet in de studiebanken zit met werken. Ze serveert in een kroeg, ze is kantoormedewerker, ze leent zich voor medische onderzoeken en soms voor betaalde seks. Een van de veel gehoorde kritieken op de film Sleeping Beauty is dat Lucy's personage ongrijpbaar, zelfs vlak is. Zelf vind ik haar ambiguïteit juist een van de verdiensten van de film en van debuterend regisseur Julia Leigh, die tevens het scenario schreef. Waarom heeft Lucy zoveel baantjes? Is het haar puur om het geld te doen? Is het een vorm van zelfdestructie? Of juist een voorbeeld van emancipatie?

Hardwerkende Lucy heeft ook nog een privéleven. Ze woont met twee onaardige huisgenoten aan wie ze consequent huur schuldig is. En ze heeft een goede vriend, Birdmann, een alcoholistische kluizenaar met wie ze een vreemde relatie onderhoudt. Sleeping Beauty neemt een nieuwe wending als Lucy nóg een baantje aanneemt, bij een mysterieus high class seksbedrijf. In eerste instantie wordt ze aangenomen om halfnaakt te serveren op privéfeestjes van rijkelui. Maar al gauw krijgt Lucy promotie. Ze wordt onder narcose gebracht en brengt al slapende de nacht door met een oudere heer. Alles is toegestaan, alleen penetratie is verboden.

Weer rijst de vraag: Wat zijn Lucy's drijfveren? Inmiddels weten we dat het haar niet om het geld te doen is. Na haar eerste, goedbetaalde klus voor het seksbedrijf steekt Lucy het stapeltje geld dat ze heeft verdiend namelijk lachend in brand. Het is lastig te rijmen met een eerdere scène, waarin Lucy zwartrijdt met de metro. Of het moment dat ze het geldbakje van een openbare telefoon op achtergebleven muntgeld controleert. Lucy's inconsistente gedrag herinnert vaag aan de door Heath Ledger vertolkte The Joker in Batman-film The Dark Knight. Ook The Joker handelde naar de wetten van de onlogica, naar eigen zeggen om chaos  te creëren. Filmjournalist Dan Sallitt noemt Lucy dan ook een "closet anarchist", in een mooi artikel over Sleeping Beauty op het online magazine Notebook.

In een statement over Sleeping Beauty schrijft Julia Leigh zelf dat de film draait om het contrast tussen Lucy's jeugd en de hoge leeftijd van haar klanten én Clara, de dame van middelbare leeftijd die het seksbedrijf runt. Leigh schrijft ook over haar eigen jeugd: 'Toen ik begin twintig was, wilde ik niet per se sterven maar het maakte me ook niet veel uit of ik zou blijven leven. (-) Ik was zorgeloos.' Ik zie dit gegeven direct terug in de film, in Lucy. Die jeugdige branie, die roekeloze overmoed waarover al vele films werden gemaakt wordt in het geval van Sleeping Beauty niet vertaald naar een losbandig leven van feestjes, drank en mannen maar naar een gecontroleerd, passief bestaan. In haar recensie in de Filmkrant schrijft Saskia Koetsier over Lucy: 'Ze laat zich niet exploiteren: ze exploiteert zichzelf.'

Enerzijds is Sleeping Beauty zo onwerkelijk als een sprookje. Niet alleen de titel verwijst naar die verhaaltjes van goed en kwaad, ook andere elementen uit de film knipogen ernaar: de frêle, maagdelijk ogende hoofdpersoon en de oudere heks die haar in het ongeluk stort, de magische thee die Lucy onder verdoving brengt, een spoor van rode besjes. Maar feitelijk is Sleeping Beauty realistischer dan menig Hollywood-film met zijn filmcliche's en standaard benadering van complexe thema's als vrouwenemancipatie, slachtofferschap, jeugd en prostitutie. Want hier is de heks helemaal geen heks, en de prinses is bepaald niet onschuldig. Als Lucy ergens een slachtoffer van is, dan van haar eigen overmoed.

------------------------------------------------------------

Tip van Basje, september 2012
Website Filmtheater De Fabriek

Sleeping Beauty is in semptember in Filmtheater De Fabriek te zien

LOUISE WIMMER

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De tijd van geëngageerde cinema zou voorbij zijn. Think again. Langzaam maar zeker sluipt de economische crisis het witte doek op.

In Take Shelter gaat een jong gezin onzekere tijden tegemoet. De visioenen van naderend onheil die aan de vader verschijnen worden door recensenten wel geïnterpreteerd als de barre tijden die de crisis met zich meebrengt. En zowel Steven Soderberghs Magic Mike als het nog te verschijnen Franse drama Une Vie Meilleure vertellen over de problemen van beginnend ondernemingsschap, soms met verwoestende gevolgen. Waarom Louise Wimmer arm is, in de naar haar vernoemde film, weten we niet. Maar dat de film nu gemaakt wordt, is veelzeggend.

Louise is een vijftiger en ze woont in haar auto. Haar spullen zijn ergens opgeslagen maar zelfs de rekening van de opslagruimte kan ze amper betalen. Ze werkt als schoonmaakster in een hotel, waar ze zich door haar baas laat uitkafferen. Bij haar vaste kroeg krijgt ze thermoskannen koffie, in een buffetrestaurant steelt ze een bord zodat ze gratis kan eten. Niemand weet van haar zorgen, Louise is ergerniswekkend trots. Maar als kijker begrijp je dat die trots het enige is wat ze nog heeft.

Corinne Masiero vertolkt Louise op grandioze wijze, als een vrouw die sterk is maar geen heilig slachtoffer. Een gelukkig toeval wil dat we Masiero, voorheen een obscure bijrolactrice, deze maand in nóg een film kunnen zien, De Rouille et d'Os. En er zijn meer parallellen tussen de twee Franse drama's te vinden. Ook De Rouille et d'Os onthult de levens van arme mensen. Mensen die eten van hun werk stelen. Of uit de vuilnisbak eten. Mensen die bijverdienen met straatgevechten. Maar de verschillen tussen de twee films zijn misschien wel groter. De Rouille et d'Os is een meer gelaagde film waarin verschillende thema's, personages en onderwerpen aan de orde komen. Gek genoeg is dat precies de reden dat ik Louise Wimmer een betere film vind.

Het is de eenvoud van Louise Wimmer die me zo aantrekt: het kleine idee, het recht-toe-recht-aan-script, de doeltreffende regie, de manier waarop Masiero de titelrol invult zonder poespas. Zware thema's als armoede en eenzaamheid verworden gauw tot melodrama maar het is regisseur Cyril Mennegun gelukt om Louise Wimmer licht te houden, zónder het lijden van zijn hoofdpersoon te bagatelliseren. Prachtig is trouwens ook de rode draad in de film, Nina Simone's Sinnerman. Het is het enige liedje dat Louise kan (of wil?) afspelen op haar autoradio. Elke keer als ze haar auto start, zet het bezwerende piano-intro van dat nummer in. En later vervult het nummer de sleutelrol in de meest emotionele scène van de film. Please hide me Lord / Don't you see me praying? / But the Lord said: go to the devil / So I ran to the devil, he was waiting

Een film zo rijk aan dit soort knappe vondsten kan natuurlijk nooit écht eenvoudig zijn.

 

------------------------------------------------------------

Tip van Basje, juli 2012
Website Filmtheater De Fabriek

 
Louise Wimmer en De Rouille et d'Os zijn in augustus in Filmtheater De Fabriek te zien

HEMEL / WUTHERING HEIGHTS

De ene film speelt zich af in het nu, de andere begin 19e eeuw. De ene film betreft een origineel scenario, de andere de verfilming van een klassieke roman. De ene film is Hemel, het speelfilmdebuut van jong Nederlands regietalent Sacha Polak, de andere is Wuthering Heights van Andrea Arnold, een van de nieuwste sterren van de Britse cinema.

Tot zover de verschillen. Interessanter zijn de overeenkomsten. Beide verhalen hebben liefdesrelaties als onderwerp maar gaan eigenlijk over iets heel anders. Arnolds versie van Emily Brontë's veelvuldig verfilmde Wuthering Heights is rauw en radicaal. Het verhaal over de vriendschap tussen een verschoppeling en een eigengereid meisje is van alle romantiek ontdaan en onthult een kern van frustratie, woede, verlangen, rancune, haat. Van zigeuner Heathcliff maakte Arnold een zwarte jongen. Over zijn voorgeschiedenis wordt niets verteld maar we lezen erover in de littekens op zijn rug, daar achtergelaten door zweepslagen. Zijn huidskleur legt een link met slavernij - en met hedendaags racisme. Ook in het blanke gezin waarin hij wordt opgenomen, wordt Heathcliff als een beest behandeld. Alleen Cathy, de opstandige dochter uit het gezin, toont hem wat liefde inhoudt, tot ook zij hem afwijst en met een ander trouwt.

Cathy en Hemel, hoofdpersoon van de gelijknamige film, lijken wel wat op elkaar. Ook Hemel is eigengereid, opstandig. Ook Hemel kiest niet voor de liefde. Ze houdt ervan mannen te verleiden, ze te manipuleren. Maar na de seks stuurt ze ze resoluut naar huis, ze krijgen zelfs geen kus ten afscheid. Als oorzaak van Hemels bindingsangst wordt haar verstikkend nauwe band met haar vader opgevoerd, een aartscharmeur die Hemel in zijn eentje opvoedde. Hij is Hemels eerste en enige liefde en als hij voor het eerst echt verliefd wordt, heeft dat dan ook wezenlijke gevolgen voor Hemels relaties met mannen. Na een lange geschiedenis van betekenisloze seks en een (soms gevaarlijk) spel met de gevoelens van haar minnaars, realiseert Hemel hoe leeg haar leven is. Een verwoestend besef, dat haar op het spoor van echt geluk zal brengen.

In het geval van Wuthering Heights is het moeilijk om het niet óók over vorm te hebben, zo radicaal anders is deze dan andere kostuumdrama's. In het bijna vierkante beeldformaat (het ouderwetse 4:3-formaat dat Arnold in plaats van het gebruikelijke16:9 hanteert) zit de camera overal dicht bovenop: bovenop haar personages maar ook bovenop wat die personages zien, alsof we door hun ogen kijken. Beeldvullend zien we de manen en vacht van een paard, de wonden van Heathcliff, de haren van Cathy, de zon aan de hemel als Heathcliff achterover rolt. Dat impressionistische zit ook in Hemel, waar de zwierig gehanteerde camera ook al bovenop de personages zit. Op sommige momenten werkt die speelse cameravoering erg goed, op andere momenten gaat het tegenstaan. Hemels eenzaamheid had ook prachtig verbeeld kunnen worden door afstand te nemen. En eigenlijk geldt iets soortgelijks voor Wuthering Heights, waar de constant bewegende camera en het krappe formaat soms zo claustrofobisch werken dat je als kijker onbewust afstand neemt.

Dat neemt niet weg dat beide films uitzonderlijk goed zijn. Interessante films ook, met de belofte van nog betere films in zich.

------------------------------------------------------------

Tip van Basje, juni 2012
Website Filmtheater De Fabriek

  
Hemel en Wuthering Heights zijn in juni in Filmtheater De Fabriek te zien

YOUNG ADULT

Misschien wel de beroemdste filmlijst is de IMDb top 250, waar filmliefhebbers zelf bepalen wat de beste films aller tijden zijn. Toen ik laatst weer eens langs de lijst scrollde, viel het me op de meeste films die erop staan echte mannenfilms zijn: gangsterfilms, oorlogsfilms, westerns, sci-fi. Films waarin niet alleen de protagonisten kerels zijn maar waarin ook de overige rollen grotendeels door mannen worden ingevuld. Films waarin zelfs het onderwerp de verhouding tussen mannen is. Films als The Godfather, Pulp Fiction, Seven Samurai, Fight Club, The Good, the Bad and the Ugly. In de eeuwige nummer één The Shawshank Redemption speelt zelfs in een (mannen)gevangenis. Pas op #24 komen we een vrouwelijke protagonist tegen, Clarice Sterling in The Silence of the Lambs. De eerste typische vrouwenfilm (zonder geweld en mét romantiek) in de lijst is Amélie, die staat op #53.

Dat is natuurlijk makkelijk te verklaren: de bezoekers van IMDb zijn in de meeste gevallen mannen. Jonge mannen, om precies te zijn, met een voorliefde voor episch. Prima, zelf ben ik ook niet vies van episch. Noch ben ik vies van buddy movies waarin de romantische liefde ná de bromance komt. En zo zijn er vele vrouwen met mij. Maar er mag wel wat tegengewicht komen. Ik stem voor meer vrouwelijke protagonisten, meer vrouwelijke filmmakers, meer vrouwelijke onderwerpen. Natuurlijk, we hebben melodrama's, kostuumfilms, romkoms: films die bijna uitsluitend door vrouwen worden bezocht. Maar waar zijn de films rond vrouwenthema's die zowel man als vrouw aanspreken?

Ik heb mijn hoop gevestigd op Diablo Cody. Cody werd bekend met haar geestige en gedurfde script voor Juno (2007), over de perikelen van een zwanger tienermeisje. Vervolgens schreef ze het minder interessante Jennifer's Body, een horrorfilm over een demonische vamp, en ontwikkelde ze de sterke komische dramaserie United States of Tara, waarin Toni Collette een huismoeder met meerdere persoonlijkheden speelt. Voor Young Adult werkte Cody opnieuw samen met Jason Reitman, die eerder de regie van Juno verzorgde. Van de twee films is Juno de grotere hit. Young Adult is, wat mij betreft, de betere film.

Bloedmooie Charlize Theron speelt in Young Adult de hoofdrol van Mavis Gary. Mavis' hoogtijdagen liggen achter haar, toen ze cheerleader was op haar high school en met de knapste jongen ging. Nu is ze gescheiden en zit haar carrière in het slop. Mooi is ze weliswaar nog steeds, maar ook cynisch, eenzaam en blind voor haar eigen gebreken. Als ze een geboortekaartje van haar high school sweetheart ontvangt, besluit ze terug te gaan naar haar geboorteplaats om hem terug te winnen.

Het is vreemd om mee te leven met een vrouw die zo oppervlakkig, egocentrisch en ronduit onaardig is als Mavis. Toch lukt het, omdat ze boven alles echt is: een mens van vlees en bloed zoals jij en ik die zijn. Een mens die fouten maakt, een mens die hunkert, een mens die lelijk is als ze net wakker is, een mens die liegt om haar zin te krijgen. Een mens die zoveel van zichzelf lijkt te houden maar nooit écht in de spiegel kijkt. En als ze dat eens doet, schrikt ze zo van wat ze ziet dat ze direct weer wegkijkt.

Diablo Cody heeft net haar script af voor weer een horrorfilm en richt zich nu op een nieuwe carrière als regisseur. Ik kan niet wachten...

------------------------------------------------------------

Tip van Basje, mei 2012
Website Filmtheater De Fabriek

 
Young Adult is in mei in Filmtheater De Fabriek te zien

LE HAVRE

De kunstenaar zit in het verdomhoekje. Wat moeten we met die kunst, is de vraag die door Nederland echoot. Wat hebben we eraan? Dat van dat verdomhoekje, daar ben ik het natuurlijk niet mee eens. Maar het is niet verkeerd om na te denken over wat kunst inhoudt en waarom we - naar mijn mening - niet zonder kunnen. Dat film ook tot kunst behoort, staat buiten kijf.

De samenleving die filmmaker Aki Kaurismäki is zijn films laat zien, doet het zonder. De personages zijn arm, hun levens zijn eenvoudig. Marcel, de hoofdpersoon uit Kaurismäki's nieuwste film Le Havre, heeft een eerlijke baan als schoenpoetser. Samen met zijn vrouw Arletty woont hij in een eenvoudig huis met een tuin en een schuurtje. Terwijl Marcel de straten afschuimt op zoek naar werk, is Arletty thuis om zijn kleren te strijken. 's Avonds maakt ze het eten klaar, zodra Marcel thuiskomt met de boodschappen: een stokbrood, groenten, een stuk kaas. Hij koopt ze op de pof, want veel geld is er niet. Maar er is altijd een beetje over voor een wijntje in het café.

Het is vooral de toon van de discussie rond kunst die me tegenstaat. De kunstenaar wordt op het matje geroepen: hij moet maar eens uitleggen wat die kunst van hem wel niet oplevert. Het antwoord dat volgt, heeft niets te maken met mijn idee van kunst. Dat gaat over (economische) waarde, over functie. Natuurlijk, een mens heeft genoeg aan een dak boven zijn hoofd, een vrouw die van hem houdt, een hond. Maar zelfs Marcel zoekt naar nét dat beetje meer. Hij vindt het in zijn glaasje wijn, ik in de kunst.

Een gesprek over wat kunst vermag, kent vele invalshoeken. Dat gesprek wordt op gewichtige toon gevoerd, of juist op heel lichte. Ik zet mijn tanden graag in een stevige kunstanalyse maar geniet net zo goed van een werk dat geheel buiten woorden kan: gewoon, omdat het mooi is. Ook film kan dat zijn, gewoon mooi. Of gewoon vermakelijk. Dat is kunst ook: verstrooiing, entertainment.

Het is trouwens niet helemaal waar dat de samenleving uit Kaurismäki Le Havre het geheel zonder kunst doet. Tegen het einde organiseert Marcel een benefietconcert voor de jonge vluchteling Idrissa, zodat die het kanaal overgezet kan worden naar Londen. Hoofdact Little Bob speelt onvervalste rock 'n roll; aan de kassa harkt Marcel de euro's binnen. Kunst met een functie, maar ook: kunst die verbroedert.

Zoekend naar de kern van kunst, gaat het gesprek alle kanten op. Wat kunst in ieder geval kan, is een universum oproepen, een wereld die er eerder nog niet was. Kaurismäki doet dat als geen ander. Hij schetst een wereld die sterk lijkt op de onze maar dan bekeken door de bodem van je glas. Een wijnglas, aan de bar van een Frans café. Het maakt van Le Havre een modern sprookje. Pure kunst.

------------------------------------------------------------

Tip van Basje, april 2012
Website Filmtheater De Fabriek

Le Havre is in februari in Filmtheater De Fabriek te zien

Inleiding over Woody Allen, deel 2

Een schlemiel, dat is de hoofdpersoon uit een Woody Allen-film steevast: een schlemiel, een al dan niet Joodse goeierd die geen benul heeft van waar hij nou eigenlijk mee bezig is. Hij is sympathiek maar heeft een keur aan neuroses. Hij is intellectueel maar ook aartsonzeker. Hij windt de meest aantrekkelijke vrouwen om zijn vinger maar die relaties weet hij altijd weer te verpesten. (Komt het niet door zijn onzekerheid dan toch zeker door zijn bindingsangst of zijn onvermogen om monogaam te zijn.) Hij is getalenteerd - meestal betreffende het schrijversvak - maar hij is nét niet briljant. En het is dat "nét niet" dat leidt tot frustratie, jaloezie - zelfs bedrog.

De schlemiel uit Everyone Says I Love You heet Joe Berlin, een rol van Allen zelf. Ja, ook Joe is schrijver. En ook Joe lukt het niet om een vrouw te houden. Het is net uit met zijn laatste verovering als hij een nieuwe vrouw ontmoet, de mooie - maar getrouwde - Von. Joe kan niet geloven dat een vrouw als Von voor hem zou vallen en dus wendt hij zich tot een smerige truc om haar te veroveren: hij doet zich voor als een ander. Daar hebben we 't al: bedrog!

In Woody Allens misdaaddrama's Crimes and Misdemeanors en het recente Match Point weten de hoofdpersonen met hun wandaad weg te komen. En dan hebben we het niet over een uit de hand gelopen versiertruc - nee, Allen liet ze ongestraft een moord plegen. Nu komt ook Joe Berlins bedrog niet uit maar onbestraft blijft het niet. Joe mag lijden onder het feit dat hij meer kans bij Von had gemaakt als hij gewoon zichzelf was gebleven.

De schlemiel uit Bullets over Broadway is David Shayne, een rol van John Cusack. Het zijn de roaring twenties en op Broadway viert niet alleen het theater hoogtij, ook de maffia beleeft er gouden tijden. David is, hoe kan het ook anders, een schrijver. Een toneelschrijver, in dit geval. Een behoorlijk pretentieuze toneelschrijver, om precies te zijn, één die beter is in het schrijven van eindeloze volzinnen dan in het oproepen van menselijke emoties. Het is een dilemma dat Woody Allen vaker inzet: hart versus hoofd, impuls versus intellect, beest versus beschaving. Maar David stuit op een oplossing. Hij pikt de teksten van een ander en doet ze af als de zijne. Bedrog: alweer!

Zoals Joe Berlin zich uit onzekerheid voordoet als een ander, zo zie ik ook in David Shaynes fraude een parabel voor Woody Allens twijfel. Ben ik wel goed genoeg? vraagt Allen zich af. Zijn mijn teksten het pretentieuze gewauwel van een intellectueel? Kon ik maar meer schrijven als een man van de straat, een idiot savant die schrijft over de meest basale van emoties, over dat wat er echt toe doet.

In Bullets over Broadway voert Allen een alter ego op dat inderdaad talentloos en pretentieus is. In het echt weten we natuurlijk wel beter. Allen is ongeëvenaard: als schrijver, als acteur, als filmmaker. Zelfs als klarinettist, schijnt.

De schlemiel uit Allens nieuwste film Midnight in Paris is Gil, een rol van Owen Wilson, die zo vaak neuroten speelt dat het hem geen moeite kost om een puike Woody Allen-imitatie ten beste te geven. Gil is - hoe raad u het zo? - een schrijver, om precies te zijn een commerciële scriptschrijver die de overstap naar de literatuur probeert te maken. En ook Gil bedriegt. Zelfbedrog, zou je het kunnen noemen, in de vorm van extreem escapisme. Vluchtend voor de realiteit van zijn moeizame carrière, zijn onaangename verloofde en diens conservatieve ouders, raakt Gil verstrikt in een fantasiewereld. Natuurlijk, Gil kan niet in die wereld blijven, de realiteit roept hem uiteindelijk terug. Maar zijn tijdelijke vlucht uit de werkelijkheid geeft hem wel nieuwe inzichten. Eindelijk hakt Gil eens wat knopen door, het zou tijd worden.

Bovendien, wat is er verkeerd aan om een romanticus te zijn?


Inleiding bij Everyone Says I Love You / Bullets over Broadway / Midnight in Paris
Filmtheater De Fabriek, december 2011

Eerder dit jaar gaf ik ook al een inleiding over Woody Allen, die lees je hier.

MIDNIGHT IN PARIS

Op zaterdag 10 december organiseert Filmtheater De Fabriek voor de tweede keer de Woody Allen Filmnacht. Twee klassiekers van Allen (op de avond zelf wordt bekend gemaakt welke) worden rond middernacht gevolgd door Allens nieuwste film, het zeer charmante Midnight in Paris. Alle films worden door mij ingeleid.

Dit hele programma kost 15 euro. Start 18.30. Meer informatie op de site van De Fabriek.

Inleiding over Woody Allen

Ergens rond 2000 begon-ie: mijn Woody Allen-verslaving. Kort maar hevig. Dat ik zijn films vervolgens jarenlang links had laten liggen, realiseerde ik me eigenlijk pas toen De Fabriek mij vroeg om een inleiding over de iconische Amerikaanse filmmaker te geven. Plotseling zat ik weer in de bioscoop bij een Woody Allen, voor het eerst in zes jaar tijd. En het was niet zomaar een Woody Allen, het was You Will Meet a Tall Dark Stranger: zijn veertigste film. Want de man mag dan wel 75 zijn, hij levert nog steeds een film per jaar af.

Eigenlijk had ik geen betere film kunnen uitkiezen om mijn Woody Allen-verslaving nieuw leven mee in te blazen. You Will Meet a Tall Dark Stranger is namelijk classic Allen: een relatiekomedie waarin veel van de thema’s uit Allens omvangrijke oeuvre de revue passeren: overspel, fraude, gerechtigheid, de angst voor de dood. Laat ik vooropstellen dat het een hele vermakelijke film is, eentje met mooie rollen, hilarische dialogen en onverwachte verwikkelingen. Maar de Allen-kenner ziet er meer in. Die herkent in elk verhaallijntje wel een andere Allen-klassieker. De relatie met een jonge vrouw: Manhattan. De speling van het lot: Match Point. De ordinaire dame: Mighty Aphrodite. Vreemdgaan: Annie Hall, Husbands and Wives, Hannah and Her Sisters: overspel komt in zo’n beetje elke Woody Allen-film voor.

You Will Meet a Tall Dark Stranger had door niemand anders dan door Woody Allen gemaakt kunnen worden, zoveel was duidelijk. Zijn stempel stond op elke scène, elk personage, elke wending. Geweldig vind ik dat, als alles wat je doet zo eigen is. Maar ik wilde ook wel advocaat van de duivel spelen. Vertelt die ouwe Allen niet gewoon keer op keer hetzelfde verhaal? vroeg ik me af. In de daaropvolgende twee weken deed ik een aardige poging om de resterende 39 films uit Allens oeuvre te bekijken. En ik kan nu concluderen: ja, de filmmaker vertelt keer op keer hetzelfde verhaal. Maar hij doet dat steeds op zo’n andere manier, en met zulke andere middelen, dat er van sleur geen sprake kan zijn. Shadows and Fog is een filosofisch sprookje in de stijl van het Duitse expressionisme. Zelig is een hilarische nepdocumentaire. Everyone Says I Love You is een musical, Deconstructing Harry een keiharde satire, Manhattan puur drama. En toch zijn het stuk voor stuk typische Woody Allen-films. Niet alleen thema’s keren terug maar ook acteurs, situaties, personages en zelfs hele zinnen. ‘Whatever Works,’ zegt Sydney Pollack aan het einde van Husbands and Wives, een zin die later de titel van Allens 39^e film zou worden. Ik ben niet per se mooi, zegt Anjelica Huston in Manhattan Murder Mystery, ik ben vooral sexy. Twaalf jaar later zou Scarlett Johanson die zin in Match Point herhalen.

In You Will Meet a Tall Dark Stranger zitten twee van mijn favoriete Woody Allen-thema’s. Het eerste thema is bedrog. Bij Allen krijgt bedrog de vorm van overspel – ik noemde het al eerder – of criminaliteit. Bedrog kan zelfs de vorm aannemen van een menselijke kameleon. In Zelig kruipt Allen in de rol van een man die zichzelf wegcijfert – letterlijk! Als hij onder rijkelui is, verandert hij in een miljonair. Maar als hij in de keuken bij het personeel zit, is hij een eenvoudige arbeider. Zijn minderwaardigheidscomplex neemt zelfs zulke extreme vormen aan dat als hij in de buurt van Chinezen is, hij fysiek Chinees wordt. Of dik. Of zwart. En bedriegt daarmee zelfs zichzelf. In You Will Meet a Tall Dark Stranger is het een schrijver die zich tot fraude verlaagt. Ik zal er niet te veel over verklappen maar het verhaallijntje doet vaag denken aan Allens Bullets over Broadway, waarin een intellectuele maar weinig getalenteerde toneelschrijver zich laat helpen door een dommekracht van een gangster die wèl een neus voor taal heeft. Waarom keert Allen steeds weer terug naar het thema bedrog? Het antwoord ligt in zijn gevoel van minderwaardigheid. Een onzekere man kan niet geloven dat hij de liefde van een vrouw waard is. Een onzekere regisseur kan niet geloven men zijn films prijst. Morgen val ik door de mand, denkt hij. Dan ziet iedereen dat mijn talent niets voorstelt. Woody Allen voelt zich, kortom, een bedrieger. In Everyone Says I Love You wordt Julia Roberts alleen maar op hem verliefd omdat hij zich voordoet als haar ideale man. Als de verliefdheid wegebt, realiseert hij zich dat hij beter zichzelf had kunnen blijven. Perfectie gaat op den duur immers vervelen.

Een ander vast element in de films van Woody Allen is het verlangen naar wat je niet kunt krijgen. Ben je vrijgezel, dan wil je die ene mooie vrouw voor je winnen. Maar eenmaal getrouwd, wil je vrij zijn. In You Will Meet a Tall Dark Stranger heeft Naomi Watts een heimelijk oogje op haar aantrekkelijke baas. En intussen flirt haar man met de knappe overbuurvrouw. Maar wat gebeurt er als hij haar eenmaal voor zich zou winnen? De vrouwen aan de overkant zijn even knap als het gras bij de buren groen is. Iets soortgelijks gebeurt in Hannah and Her Sisters. Michael Caine heeft een perfect huwelijk met Mia Farrow maar intussen kan hij zijn ogen niet van haar zus afhouden. Het komt uiteindelijk tot een affaire, kort en stormachtig, waarna hij tenslotte toch voor zijn vrouw kiest. Maar in de slotscène van de film realiseer je je dat hij eigenlijk helemaal niet voor zijn perfecte huwelijk kiest; hij kiest ervoor om de zus van zijn vrouw van een afstand te begeren, in plaats van in het echt. Hij kiest voor het verlangen.

Voor een komiek is Woody Allen eigenlijk behoorlijk nihilistisch. Niet zelden geven zijn films, hoe licht van toon ze ook zijn, een diep melancholisch gevoel. Het leven is niet vrolijk, probeert Allen ons duidelijk te maken, maar we kunnen er allicht om lachen.

Inleiding bij You Will Meet a Tall Dark Stranger / Annie Hall
Filmtheater De Fabriek, 2011